Als de lucht openbarst: hoe vuurwerk het hoogbegaafde zenuwstelsel raakt

Voor sommige mensen is Oud & Nieuw een feestelijke afsluiting van het jaar: champagne, sterretjes, vrolijkheid, spanning in de lucht. Maar voor veel hoogbegaafde kinderen en volwassenen slaat die spanning om in iets anders. Geen feestelijke spanning, maar lichamelijke alertheid. Een verhoogde hartslag. De ogen die groter worden. Een lijf dat lijkt te schrikken nog vóór het geluid is gevallen.

Vuurwerk raakt bij hen een diepere laag van het zenuwstelsel — soms zo sterk dat een klein knalletje al voelt alsof de wereld even openscheurt. En dat heeft niets te maken met “aanstellen” of “angst”. Het heeft alles te maken met hoe hun brein werkt.

Een schrikreactie die geen keuze is

Veel hoogbegaafde mensen hebben een zenuwstelsel dat snel en intens reageert op prikkels. Dat zie je overdag al: bij harde deuren, onverwachte geluiden, luide stemmen. Maar rond Oud & Nieuw krijgt dat alles een versterker.

De amygdala — het deel van de hersenen dat waakt voor gevaar — staat bij gevoelige profielen vaak extra scherp afgesteld. Onderzoek laat zien dat geluiden die plotseling, chaotisch en onvoorspelbaar zijn, juist díe amygdala-reactie activeren die we gebruiken bij schrik, gevaar en bescherming.

Een knal is geen geluid. Het is een signaal. En bij hoogbegaafde profielen komt dat signaal sneller en dieper binnen. Een kind zei eens: “Mijn lichaam schrikt al, ook als ik met mijn hoofd weet dat het maar vuurwerk is.” Dat zinnetje beschrijft haarfijn het verschil tussen cognitieve kennis en lichamelijke reactie. Het lichaam denkt niet — het doet.

Waarom sommige kinderen al dagen eerder spanning voelen

Een veelvoorkomend patroon: het vuurwerk begint rond 28 december, maar het hb-kind merkt het al op de 26e. Niet omdat het daadwerkelijk geluid hoort, maar omdat het weet wat eraan komt. Anticipatie is voor hoogbegaafde kinderen vaak een bron van spanning. Ze denken vooruit. Ze voorspellen. Ze zoeken patronen. Ze weten dat er iets gaat gebeuren, maar niet wanneer. Het gebrek aan controle maakt de spanning groter dan het geluid zelf.

Een jongen van tien zei: “Ik ben niet bang voor het knallen. Ik ben bang dat ik niet weet wanneer het komt.”

Ouders zien soms alleen de reactie op het moment van vuurwerk, maar de zenuwspanning bouwt vaak al dagen op — soms zelfs weken. En dat uit zich niet alleen in angst, maar ook in irritatie, slaapproblemen, druk gedrag, of juist het tegenovergestelde: stilte, vermijding, terugtrekken.

Wanneer het lichaam in ‘overlevingsstand’ gaat

Tijdens Oud & Nieuw komt er meer samen dan alleen geluid.
Voor hb-profielen kan het hele totaalplaatje overweldigend zijn:

• onvoorspelbare knallen,

• lichtflitsen,

• drukte op straat,

• geuren,

• emotionele spanningen van anderen,

• laat opblijven,

• adrenaline in huis,

• familie die anders doet dan normaal,

• en de symbolische lading van ‘een nieuw jaar’.

Het zenuwstelsel kan hierdoor verschuiven van rust naar hyperalertheid. Niet omdat iemand bang is, maar omdat het lichaam denkt dat het moet beschermen. Sommige kinderen duiken onder een tafel. Sommige volwassenen sluiten ramen, gordijnen en oren. Sommigen willen alleen maar in een kamer zonder ramen zitten. En dat is volkomen begrijpelijk. Het lichaam zegt: Ik heb veiligheid nodig. En hoogbegaafde mensen zijn vaak gevoeliger voor dat signaal.

Wat wél helpt: veiligheid vóór regulatie

Veel ouders proberen op oudejaarsavond te kalmeren door te praten of uit te leggen. Maar het lichaam van een schrikreactie laat zich niet met woorden reguleren — het heeft eerst veiligheid nodig. Regulatie volgt daarna.

Wat hoogbegaafde kinderen (en volwassenen!) vaak het meest helpt, is:

• een voorspelbaar plan voor de avond,

• een veilige ruimte waar ze zich kunnen terugtrekken,

• iemand die bij hen blijft en niet weg relativeert,

• oordopjes of een koptelefoon zonder dat het “gek” is,

• een plek waar licht en geluid gedempt zijn,

• en toestemming om het anders te doen dan anderen.

Een ouder vertelde hoe hun dochter elk jaar een ‘vuurwerkfort’ bouwt van dekens en kussens: “Ze ligt daar met haar knuffels, een zaklampje en haar koptelefoon. We gaan er om de beurt even bij zitten. Sindsdien heeft ze geen paniekaanvallen meer.”

Het is niet de tent die het verschil maakt. Het is het signaal: Je hoeft dit niet alleen te dragen.

De symboliek van een nieuw jaar

Naast de prikkels rondom vuurwerk, speelt voor veel hoogbegaafde kinderen en volwassenen nog iets anders mee: de overgang naar een nieuw jaar. Ze denken dieper over tijd, verandering, wat geweest is en wat gaat komen. Ze voelen de sfeer in huis. Ze merken emotionele staten van hun ouders op. Ze voelen verwachtingen, verlangens en onzekerheden. Soms huilen ze op oudejaarsavond zonder te weten waarom. Soms willen ze om 23:55 uur ineens naar bed. Soms raken ze juist hyperactief, alsof hun systeem een uitlaatklep zoekt.

Literatuurlijst

Aron, E. N. (1997). The highly sensitive person. Broadway Books.
Jastreboff, P. J. (2015). Hyperacusis: Diagnosis, mechanisms, and therapies. Plural Publishing.
Kieboom, T. (2014). Meer dan intelligent: Kracht en kwetsbaarheid van hoogbegaafde kinderen. Lannoo.
LeDoux, J. (1996). The emotional brain. Simon & Schuster.
Silverman, L. K. (2013). Giftedness 101. Springer Publishing.