Waarom hoogbegaafden in de kerstvakantie ineens instorten of juist helemaal opbloeien

De omslag: waarom hoogbegaafden in de kerstvakantie ineens veranderen

Er is een bekend maar vaak onuitgesproken fenomeen in hoogbegaafdheid: het moment dat de kerstvakantie begint, verandert er iets. Soms op de eerste dag. Soms pas op dag drie. Maar het komt bijna altijd — die plotselinge omslag waarin een kind of volwassene totaal anders reageert dan de weken ervoor.

Voor de één voelt de kerstvakantie als een bevrijding: eindelijk rust, eindelijk geen prikkels, eindelijk kunnen doen waar hun hart van open gaat.

Voor de ander voelt het als een instorting: moeheid die als een deken neerdaalt, huilbuien uit het niets, overprikkeling, boosheid, of een lichaam dat opeens “nee” zegt — juist nu het vakantie is.

Ouders vragen dan vaak verbaasd: “Hoe kan het dat hij nu pas instort, nu hij vrij is?” of “Ze was op school zo vrolijk, en nu is ze ineens leeg… waar komt dat vandaan?”

Maar voor wie hoogbegaafdheid begrijpt, is dit precies zoals het systeem werkt.

De decompressie na weken overleven

Hoogbegaafde kinderen en volwassenen houden zich vaak veel langer staande dan gezond voor hen is. Schoolperiodes voor kerst zitten vol prikkels: surprises, optredens, projectdagen, oudermomenten, toetsen, drukke klassen, veranderende routines. Veel hb-profielen functioneren in deze weken op wilskracht en doorzettingsvermogen.

Van binnen raakt het systeem steeds voller. Maar ze houden vol — omdat het moet, omdat ze geaccepteerd willen worden, omdat er verwachtingen zijn, omdat ze voelen hoe de omgeving draait en ze geen last willen zijn.

En dan komt de vakantie. Het moment waarop de externe druk wegvalt. En precies op dát moment laat het zenuwstelsel los wat het wekenlang heeft vastgehouden. De instorting is geen zwaktebod. Het is een herstelreactie.

Een moeder beschreef het zo: “Zodra de vakantie begint, wordt hij stil. Eén dag later komt het eruit: hij huilt om niets, slaapt veel, wil niet spelen. Ik zie dan pas hoe hard hij heeft gevochten om overeind te blijven.”

Dat is precies wat decompressie is: het systeem dat eindelijk durft te ontspannen — en daardoor alles wat vastzat loslaat.

De andere kant: het kind dat juist opbloeit

Maar niet alle hb-kinderen storten in. Sommigen veranderen in vrolijke, energieke, nieuwsgierige versies van zichzelf zodra de kerstvakantie begint. Ouders zeggen dan: “Ze is een totaal ander kind als ze niet naar school hoeft.”

Deze kinderen ervaren school niet als uitdaging maar als uitputting: de ruis, de sociale druk, het wachten, het moeten functioneren in een groep die niet bij hun cognitieve tempo past. Zodra die druk wegvalt, komt hun echte zelf naar boven. Ze spelen weer. Ze fantaseren weer. Ze lezen, bouwen, creëren, dromen, lachen. Alsof de ziel even kan ademen.

Wat je dan ziet, is de natuurlijke staat van een hb-kind — onbedwongen, nieuwsgierig, vrij. Niet aangepast. Niet moe. Niet overvraagd.

Waarom de kerstvakantie zo’n kantelpunt is

Hoogbegaafden leven vaak met een zenuwstelsel dat meer prikkels registreert, sneller denkt, dieper voelt en sterker reageert op spanning. Tijdens schoolweken wordt dat systeem continu aangesproken. De vakantie wordt daardoor:

• een moment van ontladen

• een moment van thuiskomen in zichzelf

• een moment waarop de maskers vallen

• een moment van echte rust

• of een moment waarop de vermoeidheid zich laat zien

Het lijkt op het moment dat je een elastiekje loslaat dat je te lang hebt uitgerekt: het schiet terug. Soms pijnlijk, soms bevrijdend — maar altijd logisch.

🌱 Wat helpt voor een zachte overgang?

Het geheim zit niet in wat je doet, maar in wat je laat. Laat los dat vakantie “leuk” moet beginnen. Laat los dat kinderen meteen ontspannen moeten zijn. Laat los dat er plannen gemaakt moeten worden. Laat los dat je alles moet opvullen of moet organiseren.

Hoogbegaafde kinderen en volwassenen herstellen in hun eigen ritme. Soms is rust de eerste stap. Soms is afzondering de eerste stap. Soms is stilte nodig. Soms juist beweging. Soms creativiteit. Soms niets.

De vraag die het meeste helpt is vaak deze:

“Wat heb jij nu nodig?”

Soms is het antwoord verrassend eenvoudig:

“Even helemaal niks.”
“Een deken.”
“Buiten lopen.”
“Bouwen.”
“Tekenen.”
“Met jou zitten.”
“Niet praten.”
“Wel praten.”

Er is geen juiste manier.
Er is alleen afstemmen.

De kerstvakantie is geen eindpunt — het is een reset

Hoogbegaafden hebben in deze periode iets nodig wat in de drukke weken ervoor minder zichtbaar was: ruimte om zichzelf weer te worden. De instorting is niet het probleem. Het is de oplossing. Het opbloeien is niet geluk. Het is thuiskomen.

Wanneer ouders en kinderen begrijpen dat deze omslag geen willekeur is maar een patroon, ontstaat er rust. Ineens valt het kwartje: “Er is niets mis met mijn kind. Er is iets mis met de druk die het draagt.”

Literatuurlijst

Aron, E. N. (1997). The highly sensitive person. Broadway Books.
Dabrowski, K. (1972). Positive disintegration. Little, Brown & Co.
Kieboom, T. (2014). Meer dan intelligent: Kracht en kwetsbaarheid van hoogbegaafde kinderen. Lannoo.
Silverman, L. K. (2013). Giftedness 101. Springer Publishing.
Webb, J. T., et al. (2016). Misdiagnosis and dual diagnoses of gifted children and adults. Great Potential Press.